«آقای نخست‌وزیر» اندازه‌ چیزی که اعلام شده حرف می‌زند

به گزارش سفیرفیلم به نقل از ایسنا، مسعود فراستی، منتقد، در ابتدای نشست نقد و بررسی فیلم که پس از نمایش آن برای حاضران برگزار شد، با بیان این که «فیلم آقای نخست‌وزیر فیلم بدی نیست» درباره‌ نقطه قوت این فیلم گفت: فیلم تا حد زیادی درآمده و موفق می‌شود سوژه را برای مخاطب «مسئله» کند و طوری ساخته شده که به اندازه‌ چیزی که اعلام شده است، حرف می‌زند و تصویری از دکتر مصدق از زمان نخست‌وزیری تا مرگش ارائه می‌کند.

او با بیان این که ریتم فیلم جاهایی خیلی کند است، اظهار کرد: می‌شد با تدوین بهتر این مشکل را حل کرد. انتخاب مصاحبه‌شوندگان و صاحب‌نظران هم خوب است و با موضوع فیلم همخوانی دارد اما باز در تدوین مشکل دارد و گاهی صحبت‌های آنان بی‌موقع بریده می‌شود. بخش اعظم فیلم هم تصاویر آرشیوی است که اشکالی ندارد اما امانتداری هم خوب است و سازندگان باید می‌گفتند که هر تصویر را از کجا به دست آورده‌اند.

این منتقد فیلم درباره‌ کاستی‌های این مستند نیز گفت: در مورد سوژه فیلم این سؤال پیش می‌آید که مصدق باهوشی که توانسته است صنعت نفت را با پشتیبانی مردم و روحانیت ملی کند، چرا در زمان کودتا آن قدر بد رفتار می‌کند و اگر مقاوتی کرده، چرا در فیلم دیده نمی‌شود و اگر هم مقاومت نکرده در فیلم به آن اشاره نمی‌شود. رابطه‌ مصدق و خوش‌بینی‌اش به آمریکا و رابطه‌ او با آیت‌الله کاشانی هم از نکات کلیدی تاریخ است که جا داشت در فیلم بیشتر به آنها پرداخته شود.

او ادامه داد: نکته دیگری که فیلم به آن توجه نکرده است، مصدق به عنوان یک انسان است. ما چیزی از شخص مصدق در فیلم نمی‌بینیم و فقط وجه اجتماعی  و سیاسی او نشان داده می‌شود. نشان دادن وجوه فردی مصدق می‌توانست به ریشه‌یابی دلایل رفتارهای او کمک کند.

این نویسنده و مترجم سینمایی درباره استفاده از تصاویر آرشیوی در فیلم نیز گفت: با توجه به استفاده‌ زیاد از تصاویر آرشیوی، فیلم به لحن روایی خاص خودش نمی‌رسد. در سینمای خارج مثال‌هایی هست که فیلمسازان توانسته‌اند با استفاده از تصاویر آرشیوی فیلم‌های مهمی خلق کنند که نمونه‌اش فیلم «شب و مه» اثر آلن رنه است که به موضوع اردوگاه آشویتس می‌پردازد و فیلم بسیار تکان‌دهنده‌ای است اما مستند «آقای نخست‌وزیر» بعد از تمام شدن مخاطب را از نظر حسی درگیر نمی‌کند.

فراستی در پاسخ به این که آیا فیلم از لحاظ روایت تاریخی حرف تازه‌ای مطرح می‌کند یا نه، گفت: حرف تازه‌ای در فیلم زده نمی‌شود اما این که بعد از سال‌ها فیلمسازی با طیف‌های مختلف سیاسی راجع به مصدق صحبت و نظر آنها را منعکس کرده، بسیار خوب است و فیلم این باور کلیشه‌ای را که «مصدق بد است» تأیید نمی‌کند و چنین حرفی نمی‌زند و موفق می‌شود تصویر خوبی از این شخصیت تاریخی ارائه کند.

مسعود فراستی در پایان گفت: این که بالاخره بعد از چند دهه موضع‌گیری‌های سیاسی و مذهبی کنار گذاشته می‌شود و وارد نقد تاریخ سیاسی می‌شویم، را به فال نیک می‌گیرم. فیلم‌هایی که از بچه‌مذهبی‌ها می‌بینم عموماً شعاری است و بیشترشان کاربلد نیستند اما این فیلم شعاری نیست.

مجید شاه‌حسینی، استاد دانشگاه و فعال فرهنگی نیز در این نشست با بیان این که تلاش برای روایت تاریخ معاصر قابل تقدیر است، گفت: کاش فیلم به سابقه‌ اشغال ایران در زمان جنگ جهانی اشاره می‌کرد؛ چرا که از مسائل مهم تاریخی است و پس‌لرزه‌های این اشغال هم از مسائل اثرگذار بعد از کودتای 28 مرداد بوده است. اما این که متفقین از کشور بیرون رفته‌اند و رد پای جدی آنها در کشور وجود دارد در فیلم گفته نمی‌شود و همچنین فضای جنگ سرد نیز در فیلم نشان داده نمی‌شود.

او در بیان رابطه‌ میان تصاویر و محتوای فیلم نیز گفت: مرکز ثقل اصلی فیلم بر تاریخ شفاهی و بازگو کردن خاطرات است و به صورت حداقلی سمت منابع مکتوب می‌رود و تا حدی نیز به اقناع حسی مخاطب متمایل می‌شود.

شاه‌حسینی افزود: فیلم توضیح نمی‌دهد چرا دولتی که با آن حمایت‌های پرشور روی کار آمد در آخر به وادادگی می‌رسد و راحت کنار می‌رود. البته از طریق همان بیان شفاهی سعی می‌شود این نکته گفته شود اما کافی نیست و نیاز به اسناد مکتوب هم دارد. فیلم از نظر تصاویر آرشیوی پربار به نظر می‌رسد و تصاویر کمتر دیده شده‌ای هم دارد اما اینها برای اقناع کافی نیست و برای اقناع وجود اسناد ضروری است.

مدیرعامل اسبق بنیاد سینمایی فارابی در پاسخ به این پرسش که آیا فیلم روایت جدیدی از نخست‌وزیری مصدق ارائه می‌کند یا خیر، گفت: فیلم بیش از آن که روایت جدیدی مطرح کند، حس جدیدی ایجاد می‌کند. یعنی می‌بینیم که گرایش‌های مختلف سیاسی در یک فیلم نشسته‌اند و درباره‌ یک موضوع صحبت می‌کنند. این فیلم نگاه نویی دارد و آن این که شخصیت‌های جریان ملی-مذهبی با رعایت احترام، اسطوره‌ خود یعنی دکتر مصدق را نقد می‌کنند و گرایش‌های دیگر سیاسی هم راجع به این شخصیت سیاسی با احترام حرف می‌زنند.

شاه‌حسینی در پایان با اشاره به حجم پژوهشی که سازندگان جوان این فیلم انجام داده‌اند، گفت: تلاشی که تعدادی جوان کرده‌اند قابل احترام است اما جاهایی در فیلم خالی است و سؤالاتی بی‌پاسخ می‌ماند. با این حال ساخت این فیلم حرکت شجاعانه‌ای است و می‌تواند آغازی برای بررسی دقیق‌تر تاریخ باشد.

در پایان این مراسم نیز پوستر «آقای نخست‌وزیر» با حضور چهره‌هایی چون داوود هرمیداس باوند (عضو جبهه‌ ملی ایران)، رضا برجی و سهیل کریمی (مستندساز)، مریم جلالی (مدیر پردیس ملت) و امین حسنی (تهیه‌کننده)، محمدرضا امامقلی (کارگردان) و سیدیزدان حبیبی (پژوهشگر فیلم) به رسم یادگار امضا شد.